Dogodilo se na današnji dan – 28. jul

Danas je utorak, 28. jul, 209. dan 2026. godine. Do kraja godine ima još 156 dana.

1330. – Srpski kralj Stefan Dečanski potukao je „do nogu“ u bici kod Velbužda (današnji Ćustendil u Bugarskoj) vojsku bugarskog cara Mihajla Šišmana, čime je onemogućeno ostvarenje njegovog dogovora sa vizantijskim carem Andronikom III Paleologom da Bugarska i Vizantija zajedničkim snagama napadnu Srbiju. Nakon teškog poraza Bugara, Vizantija nije ni ušla u sukob. Bitka kod Velbužda označila je veliki preokret – od tada pa sve do bitke na Marici 1371. godine Srbija je bila najjača država na jugoistoku Evrope.

1402. – Tamerlan, kan Samarkanda, koji je vremenom uspeo da stvori ogromno carstvo, do nogu je potukao vojsku turskog sultana Bajazita I u bici kod Angore (današnja Ankara). Turski vladar, koji je tom prilikom zarobljen, umro je 1403. godine u mongolskom zatočeništvu, nakon što je, prema pojedinim izvorima, prethodno duševno oboleo, dok ga je Tamerlan držao u kavezu kako bi ga prikazivao kao trofej.

Kao vazal u okviru Bajazitove vojske učestvovao je i Stefan Lazarević, potonji srpski despot, sa srpskim odredom. Zanimljivo je da je Tamerlan naredio pogubljenje zarobljenika, ali ne i Srba, zadivljen njihovim junaštvom. Nakon perioda zatočeništva u Samarkandu, pustio ih je da se vrate u Srbiju. Sačuvan je persijski dokument sa preciznim spiskom njihovih imena; među njima su bili ljudi iz različitih krajeva koje su naseljavali Srbi, od današnje Makedonije i Skadra do Podunavlja.

1586. – Tomas Heriot doneo je prve krompire u Englesku iz Kolumbije. Smatra se da je upravo pojava krompira u širokoj upotrebi postepeno spasla evropski kontinent od gladi. Nerodne godine ranije su najčešće dovodile do masovne gladi i pomora stanovništva.

1655. – Umro je francuski pisac Sirano de Beržerak, čija dela predstavljaju spoj političke satire i fantazije. Teško je ranjen 1640. godine, zbog čega je napustio vojsku, u kojoj se istakao kao izuzetan mačevalac. Bio je veoma smeo i slobodnog duha, bujne mašte; pisao je pesme, kao i po jednu komediju i tragediju, ali je najpoznatiji po delu „Drugi svet“, u kojem je opisivao putovanje na Mesec i Sunce. Edmon Rostan ovekovečio ga je u herojskoj komediji „Sirano de Beržerak“, stvorivši od njega simbol izuzetne duševnosti i neobičnog uma.

1741. – Umro je italijanski kompozitor i violinski virtuoz Antonio Vivaldi. Bio je tipičan predstavnik zrelog baroka. U svoje vreme nije bio poznat samo kao kompozitor, već je savremenike oduševljavao i izvanrednim izvođačkim umećem. Njegova najpoznatija dela su „Četiri godišnja doba“, „L’estro armonico“, „Il cimento dell’armonia e dell’inventione“, kao i brojni koncerti za violinu, flautu i fagot.

1750. – Umro je nemački kompozitor Johan Sebastijan Bah, jedan od najznačajnijih stvaralaca u istoriji muzike. Za života je bio više cenjen kao orguljaš nego kao kompozitor, a tek je Feliks Mendelson otkrio njegovu veličinu izvođenjem „Muke po Mateji“. Bahov veliki opus, delom izgubljen jer je nakon njegove smrti pao u zaborav, postao je osnova za razvoj muzičkih pravaca novijeg doba.

Komponovao je više od 300 kantata, fuga, oratorijuma, preludijuma, fantazija, tokata, orkestarskih svita, kao i dela za orgulje, klavir, čembalo, violinu, violončelo, klavikord i flautu. Među njegovim najpoznatijim delima su duhovne kompozicije „Imao sam mnogo jada“, „Hristos je ležao u samrtnim mukama“, „Snažna tvrđava je naš Bog“, „Misa u h-molu“, „Božićni oratorijum“, „Magnifikat“, „Muka po Jovanu“ i „Muka po Mateji“, kao i svetovne kompozicije „Kantata o kafi“, „Seljačka kantata“, „Francuske svite“, „Engleske svite“, „Dobro temperovani klavir“, „Italijanski koncert“, „Goldberg varijacije“, šest „Brandenburških koncerata“, „Umetnost fuge“ i „Trostruki koncert“ za flautu, violinu i klavir.

1794. – Dan nakon obaranja s vlasti, na giljotini su pogubljene vođe Francuske revolucije Maksimilijan Fransoa Izidor de Robespjer, Antoan Sen Žist i još dvojica jakobinskih prvaka. Nakon što je tokom jakobinskog terora poslao na giljotinu gotovo sve vođe revolucije, Robespjer je postao krajnje nepopularan, pa je lako zbačen s vlasti u termidorskom prevratu.

1821. – Peru je proglasio nezavisnost od Španije.

1861. – Osnovano je Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu (tada u sastavu Austrije, a od 1867. godine Austrougarske). Gostovanje pozorišne družine Jovana Kneževića 1860. godine podstaklo je Jovana Đorđevića da napiše više tekstova u novosadskom „Srbskom dnevniku“ o potrebi osnivanja Srpskog narodnog pozorišta. U pripremama za osnivanje učestvovali su Svetozar Miletić, Stefan Branovački, Jovan Đorđević i Jovan Jovanović Zmaj.

Samo pozorište osnovano je na sednici Srpske čitaonice, kojom je predsedavao Svetozar Miletić. Srpska čitaonica potom je osnovala Društvo za Srpsko narodno pozorište, koje je vodilo brigu o pozorištu i finansiralo njegov rad. Konačna carska dozvola usledila je tek 1865. godine.

1868. – Ratifikovan je 14. amandman Ustava Sjedinjenih Američkih Država, kojim je Afroamerikancima konačno priznato puno državljanstvo SAD.

1899. – Rođen je srpski književni i pozorišni kritičar Velibor Gligorić, predsednik Srpske akademije nauka i umetnosti od 1965. do 1971. godine. Uređivao je više časopisa, istakavši se kao zastupnik realizma i oštar polemičar. Njegova dela su: „Kritike“, „Lica i maske“, „Matoš – Dis – Ujević“, „Pozorišne kritike“, „Srpski realisti“, „Ogledi i kritike“, „U vihoru“, „Branislav Nušić“, „Portreti“, „Senke i snovi“, „Knjiga života“ i „Kuća smrti“.

1902. – Rođen je britanski filozof austrijskog porekla Karl Rejmond Poper, jedan od najuticajnijih mislilaca 20. veka. U filozofiju je uveo „princip opovrgljivosti“, prema kojem se neka tvrdnja može smatrati naučnom samo ako se u principu može dokazati njena pogrešnost, dok tvrdnje koje ne ispunjavaju taj uslov spadaju u oblast metafizike. Njegova najpoznatija dela su: „Logika istraživanja“, „Otvoreno društvo i njegovi neprijatelji“ i „Beda istoricizma“.

1913. – Rođen je Bogdan Krizman, hrvatski i jugoslovenski istoričar. Rođen je u Varaždinu, gde je njegov otac imao advokatsku kancelariju. Kao pristalica integralnog jugoslovenstva, njegov otac Hinko bio je jedan od učesnika u stvaranju zajedničke države 1918. godine, a potom narodni poslanik i u više navrata ministar u Kraljevini SHS/Jugoslaviji.

Bogdan Krizman završio je studije na Pravnom fakultetu u Zagrebu 1937. godine, a potom se usavršavao u Parizu, na Slobodnoj školi političkih nauka. Nakon toga radio je u Ministarstvu spoljnih poslova Kraljevine Jugoslavije. Po okupaciji zemlje, hrvatske ustaške vlasti uhapsile su ga i poslale u logor u Lepoglavi. Kraj rata dočekao je u internaciji u Gracu.

Doktorirao je 1952. godine u Zagrebu, odbranivši tezu o diplomatiji Dubrovačke republike u 18. veku. Od 1950. do 1958. radio je kao arhivista, a potom u Jugoslovenskoj akademiji znanosti i umetnosti (JAZU). Od 1970. godine radio je na Katedri opšte istorije države i prava na Pravnom fakultetu u Zagrebu.

Temeljnim i savesnim proučavanjem postao je jedan od najvećih stručnjaka za takozvanu Nezavisnu Državu Hrvatsku (NDH), ustaški pokret i Antu Pavelića. Njegova dela su: „O dubrovačkoj diplomatiji“, „Spoljna politika jugoslovenske države 1918–1941“, „Raspad Austrougarske i stvaranje jugoslavenske države“, „Ante Pavelić i ustaše“, „Pavelić između Hitlera i Musolinija“, „Ustaše i Treći rajh“ I–II, „Pavelić u bjekstvu“ i „Hrvatska u Prvom svjetskom ratu“.

1914. – Austrougarska je, mesec dana posle atentata u Sarajevu, u kojem su ubijeni prestolonaslednik nadvojvoda Franc Ferdinand i njegova supruga Sofija, objavila rat Srbiji, čime je započeo Prvi svetski rat.

1918. – Pred Belom kućom u Vašingtonu zavijorila se zastava Kraljevine Srbije. Zastava Srbije jedna je od samo dve strane zastave koje su se ikada vijorile iznad Bele kuće, a tada je bila istaknuta i na zgradama drugih državnih institucija u Vašingtonu, po nalogu predsednika SAD Vudroa Vilsona, povodom četvrte godišnjice objave rata Austrougarske Srbiji.

1937. – Japanci su okupirali kinesku prestonicu Peking.

1940. – Britanci su u Drugom svetskom ratu odbili nemački desant na mediteransko ostrvo Maltu. Ta mala sredozemna zemlja, tada britanski posed, nikada nije bila zauzeta od strane Nemaca, iako je na malteški arhipelag palo više bombi po kvadratnom kilometru nego bilo gde drugde.

1941. – U odmazdi zbog požara u nemačkim garažama, Nemci su u Beogradu tokom Drugog svetskog rata streljali više od 120 lica, uglavnom Jevreja, ali i drugih talaca, većinom pripadnika pokreta otpora.

1944. – Crvena armija je u Drugom svetskom ratu oslobodila Brest-Litovsk, pogranični grad koji su Nemci okupirali 24. juna 1941. godine, dva dana nakon napada na Sovjetski Savez.

1945. – Američki bombarder tipa „B-25“ udario je, pri gustoj magli, u „Empajer stejt bilding“ u Njujorku, tada najvišu zgradu na svetu, usmrtivši 14 osoba.

1968. – Umro je nemački hemičar i fizičar Oto Han, profesor univerziteta u Berlinu i Getingenu, dobitnik Nobelove nagrade za hemiju 1944. godine. Godine 1957. potpisao je Getingenšku deklaraciju, odbijajući da učestvuje u razvoju eventualnog zapadnonemačkog nuklearnog oružja. Dokazao je 1938. godine raspadanje rubidijuma, a 1939. godine je sa Fricom Štrasmanom otkrio nuklearnu fisiju (cepanje) jezgra urana. Otkrio je i mezotorijum, radio-torijum i, zajedno sa Lizom Majtner, protoaktinijum.

1976. – U zemljotresu je potpuno razoren kineski grad Tangšan. Poginulo je 242.000 ljudi, što predstavlja najveći broj žrtava zabeležen u nekom zemljotresu u modernom dobu.

1984. – Predsednik SAD Ronald Regan otvorio je Olimpijske igre u Los Anđelesu, koje su bojkotovali Sovjetski Savez i ostali saveznici Moskve, izuzev Rumunije, Kube i još nekoliko socijalističkih zemalja. Bio je to odgovor na američki bojkot Olimpijskih igara u Moskvi 1980. godine. Igre u Los Anđelesu bojkotovali su i Iran, Libija, Albanija i Bolivija.

1986. – U eksploziji automobila-bombe, koju su islamski teroristi podmetnuli u hrišćanskom delu Bejruta, poginula su najmanje 32 civila.

1995. – Regularne trupe Hrvatske i snage bosanskih Hrvata okupirale su gradove u zapadnoj Bosni, Glamoč i Grahovo, koji su bili nastanjeni većinskim srpskim stanovništvom. Usledio je masovni egzodus civila.

2000. – Demonstranti na ulicama glavnog grada Perua, Lime, žestoko su protestovali zbog inauguracije kompromitovanog predsednika Alberta Fudžimorija, paleći vladine zgrade i bacajući kamenice. U neredima je poginulo najmanje pet osoba.

2004. – Umro je britanski naučnik i nobelovac Frensis Krik, koji je 1953. godine sa Amerikancem Džejmsom Votsonom otkrio strukturu dezoksiribonukleinske kiseline (DNK), „naslednog zapisa“ svega živog na planeti. Otkrićem strukture DNK postavljeni su temelji biotehnologije.

2004. – U samoubilačkom napadu automobilom-bombom u iračkom gradu Bakubi ubijeno je 68 osoba.

2005. – Irska republikanska armija (IRA) naredila je svim svojim aktivistima da okončaju oružanu borbu i da se za ostvarenje cilja ponovnog ujedinjenja Irske i okončanja britanske vlasti nad Severnom Irskom bore isključivo političkim sredstvima. U sukobima IRA sa britanskim vlastima, započetim 1969. godine u Severnoj Irskoj, poginulo je više od 3.500 ljudi, a ranjeno više od 45.000.

2006. – Preminuo je akademik Vojislav Đurić. U Kragujevcu je maturirao, a književnost je diplomirao na Beogradskom univerzitetu 1935. godine, gde je 1939. i doktorirao. Vodio je Katedru za opštu književnost i teoriju književnosti. Za dopisnog člana SANU izabran je 1961. godine. Bio je sekretar Odeljenja za jezik i književnost, generalni sekretar SANU i njen potpredsednik. Kao izuzetan poznavalac srpske narodne književnosti objavio je veliki broj naučnih radova i publikacija i priredio više antologija. Njegova dela su: „Postanak i razvoj narodne književnosti“, „Govor poezije“ i „Lirika u svetskoj književnosti“.

2007. – Umro je Dušan Prelević, pevač i pisac. Profesionalno se bavio muzikom od 1965. godine. Bio je član Korni grupe, a potom i solista. Snimio je nekoliko ploča. Posebno je ostala upamćena njegova uloga u kultnoj predstavi „Kosa“ Ateljea 212. Poslednjih dvadesetak godina objavljivao je priče i eseje u časopisima NIN, Književne novine i Duga. Autor je tri knjige pripovedaka i scenarija za film „Poslednji krug u Monci“.

2010. – Umro je Zdravko Randić, filmski reditelj. Karijeru je započeo 1953. godine kao asistent režije u filmu „Daleko je sunce“. Debitovao je filmom „Cipelice na asfaltu“ 1956. godine, a svoje najznačajnije filmove, „Opklada“ i „Tragovi crne devojke“, snimio je sedamdesetih godina, prema scenarijima Živojina Pavlovića i Aleksandra Tišme. Ostali filmovi su: „Zemljaci“ i „Leptirov oblak“.

2017. – Preminuo je Miodrag Miki Savićević, jedan od najuspešnijih privrednika nekadašnje Jugoslavije i dugogodišnji direktor Geneksa. Još kao student, 1956. godine, počeo je da radi u Geneksu, a generalni direktor bio je od 1970. do kraja 1990. godine, kada je primoran da se povuče. U okviru tadašnje velike međunarodne uloge Jugoslavije rukovodio je Geneks sistemom, koji je imao mrežu profitabilnih poslova širom sveta i bio jedno od najuspešnijih jugoslovenskih preduzeća, sa visokim međunarodnim ugledom i značajnim profitima. U vreme kada je uklonjen sa čelnog mesta, Geneks je učestvovao sa više od deset odsto u ukupnoj jugoslovenskoj spoljnoj trgovini i sa gotovo 30 odsto u uvozu i izvozu Srbije.

2018. – Vaterpolo reprezentacija Srbije osvojila je Evropsko prvenstvo pobedom u finalu protiv Španije, četvrti put uzastopno.